Patrick van der Eem

Tuesday, August 5th, 2008

‘Zijn ze gek geworden?’

In het Nederlandse strafrecht is er een belangrijk principe bij zelfverdediging. Je moet de juiste proporties aanhouden, dus eerlijk met gelijke wapenen vechten, waarbij de verdediger misschien ietsje pietsje meer mag. Als iemand jou met een honkbalknuppel aanvalt, mag je diegene best een mep verkopen met een iets dikkere boomtak of afweren met een mes, maar je mag natuurlijk geen handgranaat naar die aanvaller gooien. En zo gauw duidelijk is dat jij die aanvaller op de knieën hebt gekregen, of diegene zelf stopt je te bedreigen, mag je natuurlijk niet even snel nog een mep uitdelen.

Soms is die regel voor de rechters best een beetje lastig. Wat mag een klein vrouwtje bijvoorbeeld als zij door een grote gespierde freefighter wordt aangevallen? Ze mag vast wel een katapult gebruiken, maar wie heeft die nog thuis liggen? Een busje pepper spray was voor haar wel handig geweest! Maar dat mag je niet bezitten van de Nederlandse overheid, die altijd zijn uiterste best doet om van slachtoffers tweederangs burgers te maken. Zou dat lieve mens echter een pistool uit haar handtasje halen en die aanvaller door zijn hersens schieten, kan haar dat flink wat jaartjes gevangenisstraf opleveren. Wellicht mag ze straffeloos z’n ballen eraf schieten, maar geloof me, zelfs dat is niet zeker en kan tot allerlei gedoe in de rechtbank leiden, zoals de vraag waarom ze nou juist op zijn kruis heeft gericht. Dat een rechter strenger zal oordelen wanneer een man van normale afmetingen (1.79 lang met buikje) een agressieve freefighter ter verdediging neerschiet, is op zich al bizar, want die vent heeft waarschijnlijk veel meer kans om dood te worden gemept dan dat oude vrouwtje (uit medelijden niet doorslaan) en kan zich tegen een echte vechtspecialist heus niet beter verdedigen.

Op dit alles is er wel een uitzondering. Als je om goede redenen in paniek raakt of door het dolle heen (rode waas voor je ogen), dus tijdelijk je verstand verliest, dan mag je weer veel meer. Om bij ons voorbeeld te blijven: als oma oppast en een grote vent de babykamer ziet binnensluipen en hem, terwijl hij de baby grijpt, vijf keer snel door het achterhoofd schiet, dan is de kans groot dat omaatje wordt vrijgesproken (beter zou zijn: niet hoeft voor te komen; maar justitie klaagt in dit soort zaken helaas vaker wel dan niet aan). Dit heet met een duur woord noodweerexces. Het is als het ware onmogelijk jezelf in de hand te houden in zo’n situatie. Het mag niet van je worden verwacht. Je gaat door het lint en wordt zo bang dat ‘iets anders’ (een oerinstinct!?) je doet handelen.

Ook dit noodweerexces is voor veel rechters een echte breinbreker. Wanneer zijn de redenen wel goed en wanneer niet? Het is op zich best bijzonder hoeveel eisen er worden gesteld aan de werking van het verstand van het slachtoffer, terwijl toch in de eerste plaats het verstand van de aanvaller hem zou moeten weerhouden van walgelijk gedrag.

Dus met zelfverdediging moet je netjes blijven en proberen op gelijke voet te vechten. De wet verlangt eigenlijk dat het slachtoffer een soort duel aangaat. Vrijwillige duels zijn lang geleden verboden in Nederland, maar als een schoft je tot een duel dwingt, je geen keus geeft, lijkt het er vaak op dat de overheid die schoft beter in bescherming neemt dan de goedwillende burger.

Als de staatsoverheid zelf wordt aangevallen is zij meestal niet zo kieskeurig. Er is een lange geschiedenis waarin de leiders, namens de burgers, altijd moreel meer mogen dan de burgers zelf. Laten we wel wezen, in oorlog vinden we het okay als een soldaat een handgranaat teruggooit naar iemand die hem uit een mitrailleursnest beschiet. Terugschieten met een zwaar kanon mag ook best. En als de president besluit een atoombom op een land te gooien om de oorlog sneller te winnen (om levens te redden aan eigen kant), deden we daar (vroeger) ook niet moeilijk over. Want het is oorlog…

Natuurlijk is het met dat hele idee van ‘gelijke monniken gelijke kappen’ bij zelfverdediging ook weer niet logisch dat als iemand in een café een handgranaat naar je gooit, je dan een handgranaat mag teruggooien. Toch? Al zou dat op zich kloppen met wat rechtsgeleerden ‘proportionaliteit’ noemen. Sterker nog, eigenlijk mag je volgens het bestaande principe in ons strafrecht (‘ietsje pietsje zwaarder’) met een lichte houwitzer terugschieten, maar die neemt natuurlijk niemand mee naar de bar.

Persoonlijk vind ik als iemand een handgranaat in een kleine bar gooit, dat je best kunt zeggen… HET IS EVEN OORLOG. Dat is nog eens paniek! Een handgranaat in een Nederlandse bar. Een gigantische knal, een steekvlam, overal rook, de geur van verschroeid mensenvlees, een lichaamsdeel dat langs je oren vliegt (hopelijk niet je eigen), splinters die in je vlees boren, objecten die door de ramen of tegen de muur vliegen, overal bloed en twaalf mensen die over de vloer liggen uitgesmeerd. (Ik ben niet in die bar geweest en verzin hier dus het effect van deze specifieke handgranaat, maar het lijkt me in overeenstemming met de waarheid).

En de ellende is na die knal nog niet voorbij. Hij die de granaat smeet, een lange gespierde man, maakt aanstalten om met een barkruk op iemand te gaan rammen die tussen de andere elf mensen (of lijken? weet jij veel op dat moment?) op de grond ligt, terwijl hij ‘ik vermoord je’ schreeuwt tegen die arme hulpeloze figuur. We kunnen gerust vaststellen dat iemand die bij zijn volle verstand is, zich dan het liefst dood houdt of wegrent. Echte helden kom je zelden tegen in het leven.

Maar in de nacht van 25 op 26 januari greep er wel iemand in toen dit allemaal in Nederland gebeurde. Een 37-jarige man van Filipijnse afkomst riep ‘stop, niet doen’ waarna de woesteling hem toeriep ook te zullen vermoorden, vastgreep en sloeg. Hij dacht er ook aan te gaan, had een pistool in zijn broeksband en schoot vijf keer op de granaatgooier.

Nu staat hij voor de rechtbank en hoorde 8 jaar tegen zich eisen door de officier van justitie. Zijn advocaat vraagt om vrijspraak omdat hij zou hebben gehandeld uit noodweer. ‘Onder vergelijkbare omstandigheden had iedereen met zijn postuur (dus kleiner dan de woesteling) en een wapen hetzelfde gedaan,’ zegt zijn raadsvrouw. Ik betwijfel dat, ik denk eerder dat bijna iedereen die in zo’n krankzinnig ‘oorlogssituatie’ terechtkomt doodsbang en in paniek (met of zonder wapen in de broeksband) wegrent of niets doet. En wie wel doet wat deze man deed, is heel dapper en had een rechtvaardigingsgrond om het te doen.

Ik denk dat als iemand een handgranaat gooit, dat je hem dan volgens de beruchte eis van ‘proportionaliteit’ meteen al mag beschieten (wie weet gooit hij nog een handgranaat!). En als je daarna in een naar verschroeid mensenvlees ruikend café op een bloedglibberige vloer, tussen de kruitdampen door, een slachtoffer te hulp schiet, zelf bij je strot wordt gegrepen en vervolgens je wapen bijna leegschiet, dat je dan het volste recht hebt op een rode waas voor je ogen, niet meer naar je verstand kunt luisteren, je vinger automatisch alsmaar aan dat kromme stukje staal blijft trekken, beng-beng-beng-beng-beng, tot je de greep van die granaatgooier voelt verslappen.

Een eis van 8 jaar gevangenisstraf. Zijn ze gek geworden? Dat denkt toch echt 99% van de gewone man. Waarom is dit een zaak? Maar ja het woord ‘gewone’ betekent nu eenmaal dat je niks te zeggen hebt. Justitie vertrouwt het allemaal niet. De getuigen (dus andere cafébezoekers die op de vloer lagen of dekking zochten voor granaatscherven) zouden onbetrouwbaar zijn. De held is wel eens eerder veroordeeld voor gewelddelicten. Hij zou te snel hebben gekozen voor het doden van de granaatgooier. Justitie noemt het gooien van de granaat alleen een ‘verzachtende omstandigheid’. Dus omdat de granaatgooier begon met een granaat te gooien in een bar, mag er best iets minder straf worden gegeven aan de held die een hulpeloos slachtoffer te hulp schiet en uiteraard in paniek ging schieten toen hij zelf met de dood bedreigd. Ehhh??? Ik ben eigenlijk best nieuwsgierig hoeveel officieren van justitie in totaal blinde paniek zouden geraken als zij in een cafe zitten waarin een granaat wordt gegooid en dus totaal niet meer weten wat ze doen (bang wegrennen of blijven liggen zonder hulp te bieden, de granaatgooier arresteren met een streng ‘beweeg je niet, uit naam der wet’ of in verwarring in een zakwetboekje bladeren om even te kijken hoe zwaar of licht hun reactie mag zijn, in wilde weg met hun pistool schieten).

Hiermee kom een oude wetmatigheid weer eens duidelijk naar voren. Als de gewone man voor de rechtbank staat heeft hij het vaak een stuk moeilijker, dan wanneer een sjieke meneer er staat. In een zaak van een beroemde directeur die met voorkennis op de beurs geld steelt van kleine beleggers (want dat is ook een effect van handelen met voorkennis), liggen de eisen die aan het bewijs wordt gesteld zo hoog, dat zo ongeveer alleen een hersenscan van die directeur op het moment dat hij de fraude pleegt, als enig bewijs wordt geaccepteerd dat hij de boel heeft opgelicht. Ben je een arme sloeber dan heb je de kans op onvolledig en tegenstrijdig bewijs al de bak in te draaien.

Ben je een ex-veroordeelde dan ben je zo ongeveer vogelvrij, heldendaad of niet. Kijk, een gewone burger, die had die granaatgooier natuurlijk niet doodgeschoten… omdat hij geen pistool bij zich had gehad. Geen pistool dragen is gezagstrouw. Ik ben daar tegenwoordig ook helemaal voor (in tegenstelling tot wat De Volkskrant mij probeerde aan te smeren). Wie geen pistool heeft zal een granaatgooier zeker niet tot de orde roepen (dat is ‘omgekeerde proportionaliteit’ en een redelijke constatering lijkt me), in paniek of niet, dapper of niet, en doet hij het wel dan wordt hij met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid het volgende slachtoffer.

Wie wel een pistool zijn broeksband heeft zitten, pleegt een misdrijf (illegaal wapenbezit), moet het eigenlijk nooit gebruiken, TENZIJ iemand een granaat rondslingert en je bij de strot grijpt. Dat heet noodweerexces, de verdere details zijn minder belangrijk. Wat de getuigen verklaren doet er eigenlijk weinig toe (tenzij zij een beraamde executie van de op zijn knieën gedwongen granaatgooier aanschouwen, want dat is een illegale doodstraf). Wie een granaat gooit start een oorlog… wie de geest van de wet volgt mag eigenlijk zelfs een granaat teruggooien… alles wat men minder doet is anyhow noodweer en meestal zelfs noodweerexces. Er staat nergens in de wet of in rechterlijke uitspraken dat noodweerexces minder voordelig zou moeten werken voor schoften, criminelen, beschaafde burgers, gewone lui of ex-veroordeelden. Noodweerexces werkt voor ieder stel (burger)hersens dat in paniek raakt van gegooide handgranaten door agressieve freefighters die je bij de keel grijpen.

Ik ben benieuwd hoe de uitspraak is van de rechter op 18 augustus.